Antika Madalya Rehberi

Damga ve işareti okumak

Nerede aranır?

Madalyalarda damga ve işaretler çoğunlukla arka yüzde, askı halkasının yakınında, kenarda ya da kurdele bağlantısında bulunur. Altın ve gümüş parçalarda ayar damgası, atölye işareti ya da küçük bir sembol görülebilir.

Neler görürsünüz?

• Ayar ve ayar damgaları: Altın ve gümüşün saflığını gösteren işaretler.

• Atölye ya da imalatçı işareti: Özellikle Avrupa yapımı nişanlarda yazı ya da sembol olarak bulunur.

• Sanatçı imzası ve baskı işaretleri: Fuar ve hatıra madalyalarında sanatçı ya da kalıp yapımcısı imzası bulunabilir.

• Numara ve kazınmış isim: Alıcıya özel bir parçayı belgeler.

İşaretin olmaması değersizlik demek değildir

Birçok değerli madalya damga taşımaz; basım kalitesi, tuğra, yazı ve malzeme birlikte değerlendirilir. Damgayı kendi başınıza "bulmaya" çalışmayın; yüzeyi temizlemek ya da silmek önemli izleri yok edebilir.

Antika madalyada değeri ne belirler?

Bir madalyanın piyasadaki karşılığı tek bir özelliğe bakılarak belirlenmez. Uzmanlar parçayı sırayla şu ölçütlerden geçirir.

1. Tür ve derece

Madalyanın ya da nişanın hangi türden olduğu ve hangi derecede verildiği değerin ilk basamağıdır. Üst dereceli ve nadir verilen parçalar genellikle daha çok aranır.

2. Nadirlik ve verilen sayı

Sınırlı sayıda verilmiş, kısa süre kullanılmış ya da az kalmış parçalar daha değerlidir. Çok sayıda basılmış hatıra madalyaları ise sıradan kalabilir.

3. Malzeme

Altın, gümüş, bronz ve mine malzemeleri farklı değer seviyelerini taşır. Altın ve gümüş parçaların madeni değeri bir tabandır; koleksiyon değeri çoğu zaman bunun üstüne çıkar.

4. Orijinallik

Dönemine ait basım, doğru tuğra ve yazı, uygun ağırlık ve işçilik parçanın orijinal olduğunu gösterir. Sonradan basılmış kopyalar ve tamamlamalar değeri çok düşürür.

5. Mine ve yüzeyin durumu

Sağlam ve orijinal mine, aşınmamış yüzey ve net yazı değeri artırır. Çatlak, dökülmüş ya da onarılmış mine ve aşınmış yüzey değeri düşürür.

6. Kurdele, kordon ve askı

Orijinal ve sağlam kurdele ile askı değeri artırır. Sonradan takılmış yeni kurdele parçanın aslını gösteren ipucunu siler.

7. Kutu, berat ve belgeler

Orijinal kutu, berat, fotoğraf ve diğer belgeler değeri ciddi biçimde artırır. Belge olmaması değersizlik anlamına gelmez; ancak belgeli parça her zaman bir üstünlüktür.

8. Sahibinin hikâyesi

Adı ve hikâyesi bilinen bir kişiye ait olan, bir olayla ilişkilendirilebilen parçalar tek başına bir belge değeri taşır. Aile içinde bilinen hikâyeyi ve varsa fotoğrafları not edin.

9. Grup bütünlüğü

Bir kişiye ait birden çok madalyanın birlikte durduğu gruplar tek tek parçalardan daha değerlidir. Grubu bölmek değer kaybettirir.

10. Talep ve piyasa

Koleksiyon piyasasındaki ilgi, bir parçanın fiyatını zamanla değiştirir. Güncel fiyat, benzer parçaların güncel satış sonuçlarına bakılarak belirlenir.

Antika madalya fiyatları neye göre değişir?

Antika madalyanın tek bir fiyatı yoktur. Aynı türden iki madalya arasında fiyat birkaç kat farklı olabilir. Fiyatı belirleyen unsurlar, yukarıda sıraladığımız ölçütlerdir. Bu nedenle bu rehberde rakam vermiyoruz; fiyat bilgisi ancak eşyanın kendisine bakılarak anlamlı olur.

Fiyat konusunda üç noktayı bilmek yararlıdır:

• Sıradan ile nadir arasındaki fark çok büyüktür. Çok sayıda basılmış bir hatıra madalyası ile az verilmiş bir nişan çok farklı seviyelerde değerlendirilir.

• Hasar fiyatı düşürür ama sıfırlamaz. Çatlak mineli ya da yıpranmış kurdeleli nadir parçalar da ilgi görebilir.

• Doğrudan alım teklifi, yeniden satış fiyatından düşük olabilir. Doğrudan alım yapan bir işletme, satış sürecinin zamanını, emeğini ve belirsizliğini üstlendiği için bu doğaldır. Bunu baştan söylemek bizim ilkemizdir.

Eşyanızın değerini öğrenmek için en doğru yol, fotoğraflara bakılarak yapılan ücretsiz ekspertizdir.

Madalyanızı tanımak: gözlem rehberi

Uzman olmadan da bir madalyaya bakarken birkaç şeyi gözlemleyebilirsiniz. Bu gözlemler kesin bir sonuç vermez; ancak ekspertize hazırlanmanıza ve doğru fotoğrafları çekmenize yardımcı olur. Madalyayı yumuşak bir bezin üzerinde, iyi ışıkta tutun.

• Ön ve arka yüze bakın. Tuğra, ay-yıldız, yazı ve tarih var mı? Yazılar net mi, aşınmış mı?

• Kenara bakın. Kenarda yazı, numara ya da damga olabilir. Kenarın düzgün ve keskin olması basım kalitesini gösterir.

• Askıya ve halkaya bakın. Halka özgün mü, sonradan eklenmiş mi? Halkada damga ya da aşınma izi var mı?

• Kurdeleye bakın. Kurdele eski, solmuş ve dokusu dönemine uygun mu, yoksa yeni ve parlak mı?

• Mineyi inceleyin. Mine sağlam mı? Çatlak, dökülme ya da farklı renk tonunda bir onarım izi var mı?

• Ağırlığı hissedin. Boyutuna göre ağırlığı uygun mu? Çok hafif bir parça içi boş ya da kaplama olabilir. Bunu yalnızca elinizde tutarak gözlemleyin; asla kesmeyin ya da çizmeyin.

• Rengine bakın. Altın, gümüş ve bronz parçaların patinası doğal bir koyuluk taşır. Aşırı parlak ve homojen bir yüzey yeniden üretimi ya da agresif temizliği düşündürebilir.

• Grup halinde olup olmadığına bakın. Yanında başka madalyalar, kutu, berat ya da fotoğraf var mı?

Bu gözlemlerden vardığınız sonuç ne olursa olsun, parçayı temizlemeye, onarmaya ya da test etmeye çalışmayın. Gözlemlediklerinizi notlayın ve fotoğraflayın.

Orijinal mi, taklit mi? Yeniden üretim, sonradan basım ve tamamlama

Madalya, piyasada en çok taklit edilen alanlardan biridir. Bunun nedeni, belirli madalya ve nişanlara olan yüksek talep ve küçük boyutlu parçaların kolayca çoğaltılabilmesidir. Her yeniden üretim kötü niyetli değildir; kimi, anma amacıyla ya da koleksiyoncular için üretilmiş dürüst kopyalardır. Sorun, bu parçaların sonradan "orijinal" diye satılmasıdır.

Yeniden üretimler ve sonradan basımlar

Özellikle Gelibolu ve Çanakkale hatıralarına, İstiklâl Madalyası'na ve tuğralı Osmanlı nişanlarına ilişkin çok sayıda sonradan yapılmış kopya vardır. Bu parçalar çoğunlukla çok düzgün, çok parlak ve yeni görünür.

Taklit parçalarda sık görülen işaretler şunlardır:

• Basım yumuşaktır; tuğra ve yazılar keskin değil, bulanık ve dökümsü görünür.

• Ağırlık ve malzeme dönemine uygun değildir; çok hafif ya da kaplama izi vardır.

• Yüzey aşırı parlak, homojen ve yapay biçimde yaşlandırılmıştır.

• Kurdele yeni, parlak ve modern dokuludur.

• Mine canlı, düzgün ve modern boya gibidir.

• Yazı, tarih ya da biçimde dönemine uymayan ayrıntılar vardır.

Bu işaretler tek başına kesin sonuç vermez. Karar, basım, malzeme, yazı, mine ve kurdele bir arada okunarak verilir.

Sahte damga ve kazınmış isim

Sonradan eklenmiş ayar damgaları ve kazınmış isimler de vardır. Bir parçaya eski ve belgeli bir hikâye yaratmak için isim ve sicil numarası eklenmesi bilinen bir uygulamadır. Bu nedenle bir isim ya da numara tek başına güvence değildir; parçanın geri kalanıyla uyumlu olması gerekir.

Tamamlanmış ve birleştirilmiş parçalar

Eksik bir halka, yeni bir askı ya da başka bir madalyadan alınmış bir kurdele ile "tamamlanmış" parçalar bulunur. Farklı parçaların birleştirilmesiyle oluşturulmuş gruplar da vardır. Bu durum parçanın değerini önemli ölçüde etkiler. Bir tamamlamayı kendi başınıza tespit etmeye çalışmanıza gerek yok; fotoğraflarda gözünüze çarpan her farkı not etmeniz yeterli.

Karar sizin eşyanız üzerinde değil, ekspertizdedir

Kendi madalyanız hakkında kesin bir karar vermeye çalışmayın. "Bu kesin orijinal" ya da "bu kesin kopya" gibi sonuçlara varmak, hem değeri yanlış belirlemenize hem de gereksiz bir kayıp yaşamanıza yol açabilir. Madalyayı olduğu gibi fotoğraflayın ve ekspertize bırakın.

Hasar türleri ve onarım

Madalyalarda hasar sık görülür. Hasar türünü bilmek, hem değerlendirmeyi hem fotoğraflamayı kolaylaştırır.

• Aşınma: Yüzeydeki kabartmanın ve yazının yumuşaması. Uzun süre taşınmış ya da cebinde durmuş parçalarda görülür.

• Çizik ve darbe izi: Yüzeyde ve kenarda çizikler, çentikler.

• Mine çatlağı ve dökülmesi: Nişanlarda en sık görülen hasardır. Çatlak mine değeri düşürür; dökülmüş mine daha da düşürür.

• Yaldız aşınması: Yaldızın silinip altındaki metalin ortaya çıkması.

• Kararma ve oksit: Gümüşte kararma, bronzda yeşil oksit. Doğal patina ile zararlı korozyon farklıdır.

• Halka ve askı hasarı: Kopmuş, bükülmüş ya da lehimlenmiş halkalar.

• Kurdele solması ve yırtılması: Zamanla kurdele zayıflar, solar ve kopar.

• Onarım: Yeniden lehimlenmiş, mineyle doldurulmuş ya da yaldızlanmış parçalar. Orijinal yüzeyden farklı bir görünüme sahiptir.

Hasarlı madalyayı kendi başınıza onarmaya çalışmayın. Hatalı bir onarım, profesyonel işlem imkânını ortadan kaldırabilir ve değeri düşürür.

Satmadan önce temizlik: ne yapmamalısınız?

Temizlik, antika madalyada değer kaybının en yaygın nedenlerinden biridir.

• Parlatmayın. Gümüş cilası, metal parlatıcı ya da ovma, patinayı ve ince detayları silip yüzeyi aşındırır.

• Yıkamayın ve suya batırmayın. Mine çatlaklarına su ve deterjan girebilir, kurdele bozulabilir.

• Aşındırıcı ve kimyasal kullanmayın. Diş macunu, çamaşır suyu, asit ve benzeri maddeler yüzeye geri dönüşsüz zarar verir.

• Kurdeleyi değiştirmeyin. Orijinal kurdele değerin bir parçasıdır.

• Lehimlemeyin ve yapıştırmayın. Kopmuş halka ya da kırık mine parçasını kendiniz yerine takmayın.

• Yazıya ve damgaya dokunmayın. Silmek, kalemle geçmek ya da kazımak önemli izleri yok eder.

• Vernik ya da koruyucu sürmeyin. Yüzeyin görünümünü ve özgünlüğünü bozar.

Yapabileceğiniz tek şey, yumuşak ve kuru bir fırça ya da bezle tozu alıp madalyayı olduğu gibi fotoğraflamaktır. Madalyanın kararmış görünmesi değerini düşürmez; yanlış temizlik düşürür.

Evde koruma ve sergileme

Satış kararı vermemiş olsanız bile, madalyalarınızı korumak için şunlara dikkat edin.

• Kuru ve serin bir yer. Nem, korozyona ve mine bozulmasına yol açar.

• Asitsiz ortam. Madalyayı sıradan kâğıt, plastik torba ya da ahşap kutuda uzun süre saklamayın; bunlar metale zarar verebilir. Asitsiz kâğıt ya da yumuşak bir kumaşa sarmak daha güvenlidir.

• Üst üste koymayın. Madalyalar birbirine sürtünüp çizilir; her birini ayrı saklayın.

• Doğrudan güneşten uzak tutun. Kurdele ve mine renkleri solar.

• Kurdeleyi katlamayın. Katlanan kurdele zamanla kopar.

• Kutusunu ve beratını koruyun. Orijinal kutu ve belgeleri madalyayla birlikte saklayın.

• Çıplak elle fazla tutmayın. Parmak izi ve ter, gümüş ve bronzda iz bırakır; mümkünse pamuklu eldiven ya da temiz bir bez kullanın.

• Vitrinde sabit durmasını sağlayın. Düşme, en yaygın hasar nedenidir.

Grup ve takımlar

Bir kişiye ait birden çok madalyanın birlikte durduğu gruplar, tek tek parçalardan çok daha değerlidir.

• Grubu bölmeyin. Tüm parçaları bir arada tutun.

• Sıralamayı koruyun. Madalyaların kurdele üzerindeki sırası, sahibinin hikâyesinin parçasıdır.

• Belge ve fotoğrafları ekleyin. Berat, askerî kimlik, fotoğraf ve mektup grubu bütünler.

• Kutuları ayırmayın. Kutu, madalyanın dönemi ve kimliği hakkında bilgi verir.

Eksik parçaları olan gruplar da değerlendirilebilir. Eksiklik fiyatı etkiler, ancak grubu değersiz yapmaz.

Madalyayı nasıl fotoğraflarsınız?

İyi fotoğraf, ekspertizin kalitesini doğrudan etkiler. Telefon yeterlidir.

• Madalyanın ön yüzü, düz ve karşıdan

• Arka yüz, düz ve karşıdan

• Kenar ve varsa kenardaki yazı ya da numara

• Askı halkası, bağlantı ve kurdele

• Tuğra, yazı, tarih ve damgaların yakın çekimi

• Çatlak mine, aşınma ve hasarlı yerlerin yakın çekimi

• Kutu, berat ve diğer belgelerin ayrı ayrı çekimi

• Boyutu gösteren bir karşılaştırma (yanına bir cetvel koyun)

Gün ışığı kullanın, flaş kullanmayın; metal parlak olduğu için flaş yansıma yapar. Madalyayı sade, mat ve koyu bir zemine koyarak çekin; yazıların ve kabartmaların okunması için ışığı yandan verin. Yazı net okunmuyorsa, ışığın açısını biraz değiştirerek birkaç kare daha çekin.